काठमाडौं — नेपालमा विकासको बहस दिनानुदिन चर्किंदै गएको छ। सडक, पुल, भवन र भौतिक पूर्वाधार विस्तारलाई नै विकासको मुख्य सूचकका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति बलियो देखिन्छ। तर आजको मूल प्रश्न पूर्वाधारको संख्या होइन, त्यसको उद्देश्य र परिणाम हो।
साँचो प्रश्न यो हो—
के हामीले देखिरहेको विकास नेपाली नागरिकको उत्पादन, रोजगारी र आत्मनिर्भरतासँग जोडिएको छ, कि नेपाललाई केवल उपभोगको बजार बनाउने दिशामा अघि बढाइएको छ?
पूर्वाधार कसका लागि?
सडक बनेका छन्, यात्रा सहज भएको छ—यो तथ्य हो। तर ती सडकहरू गाउँमा उत्पादन भएका वस्तु बजारसम्म पुर्याउन प्रयोग भइरहेका छन् कि बहुराष्ट्रिय कम्पनीका सामान गाउँ–गाउँ पुर्याउन?
आज गाउँका साना किराना पसलदेखि सहरका ठूला सपिङ मलसम्म विदेशी ब्रान्डको प्रभुत्व देखिन्छ। Red Bull, Coca-Cola, मोबाइल फोन र अन्य आयातित सामान सजिलै उपलब्ध छन्। तर त्यही गाउँमा उत्पादन हुने कृषि उपज, जडीबुटी वा घरेलु उद्योगका वस्तु बजार पाउन संघर्ष गरिरहेका छन्।
यसले स्पष्ट सन्देश दिन्छ—
जब सम्म नेपालले आफ्नै उत्पादन क्षमता विकास गर्न सक्दैन, तब सम्म देश उपभोक्ता बजार र सस्तो श्रमिकको स्रोत मात्र बन्नेछ।
उत्पादनबिनाको नेतृत्व : खोक्रो दाबी
नेतृत्वको मूल्याङ्कन भाषण, नारा वा सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियताबाट होइन, उत्पादन, रोजगारी र ठोस परिणामबाट हुनुपर्छ।
आजको नेतृत्वसँग केही आधारभूत प्रश्नको स्पष्ट उत्तर हुनैपर्छ—
पानी स्रोतलाई ऊर्जा, सिँचाइ र उद्योगसँग कसरी जोड्ने?
वनजंगललाई संरक्षणसँगै आम्दानी र रोजगारीको आधार कसरी बनाउने?
कृषि, पर्यटन र उद्योगलाई मूल्य शृंखला (value chain) सँग कसरी जोड्ने?
नीति कागजमै सीमित नराखी कार्यान्वयनमा कसरी लैजाने?
यी प्रश्नको उत्तर बिना “विकास” का दाबीहरू केवल भ्रम मात्र हुन्छन्।
छिमेकीसँग सम्बन्ध : झुक्ने कि झर्किने होइन, साझेदारी
नेपालको परराष्ट्र नीति भावनामा होइन, राष्ट्रिय हित र व्यवहारिक साझेदारीमा आधारित हुनुपर्छ। छिमेकी राष्ट्रसँग न त अनावश्यक झुकाइ आवश्यक छ, न त अनावश्यक टकराव।
हामीलाई चाहिएको हो—
-स्पष्ट नीति
-पारदर्शी कूटनीति
-उत्पादन र पूर्वाधारमा आधारित सहकार्य
सन्तुलित र परिपक्व सम्बन्ध बिना दिगो विकास सम्भव छैन।
युवाको पलायन : विकास असफलताको संकेत
आज लाखौँ नेपाली युवा विदेशिन बाध्य छन्। उनीहरू सस्तो श्रमिकका रूपमा काम गर्छन्, कमाएको पैसा नेपाल पठाउँछन्, र त्यो पैसा फेरि आयातित सामान किन्न खर्च हुन्छ।
यो चक्रले देश जोगाउँदैन—
यो चक्रले निर्भरता मात्र बढाउँछ।
युवाले देशमै अवसर नपाउनु नेतृत्वको असफलता हो, युवाको कमजोरी होइन।
परिवर्तन कहाँबाट सुरु हुन्छ?
नेतृत्व आकस्मिक रूपमा जन्मिँदैन—नेतृत्व समाजको चेतनाबाट जन्मिन्छ। जब नागरिक उत्पादनमुखी सोचको माग गर्दैनन्, जब मतदाताले परिणामभन्दा नारालाई प्राथमिकता दिन्छन्, तबसम्म वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुँदैन।
अबको बाटो : उत्पादन केन्द्रित नेतृत्व
नेपाललाई अब यस्तो नेतृत्व चाहिन्छ—
जसले सरकार र नागरिकलाई उत्पादनसँग जोड्छ
जसले विकासलाई उपभोग होइन, सिर्जनासँग जोड्छ
जसले स्रोत–साधनको दिगो र अधिकतम उपयोग गर्छ
र जससँग स्पष्ट तथा कार्यान्वयनयोग्य आर्थिक दृष्टिकोण हुन्छ
पूर्वाधार आवश्यक छ, तर उत्पादन बिना पूर्वाधारले देश बनाउँदैन।
आजको बहस यही हुनुपर्छ—
विकास देखावटी कि परिणाममुखी?
नेतृत्व भाषणमुखी कि उत्पादनमुखी?
यही प्रश्नको उत्तरले नेपालको भविष्य तय गर्नेछ।
